Εἰς μνημόσυνον αἰώνιον Γρηγορίου Π. Διαμαντόπουλου (1961

Γράφει ο Γεώργιος Σταμάτης*

Ξημέρωνε Δευτέρα, 12 Ιανουαρίου 2026, όταν ο χρόνος κοντοστάθηκε για λίγο. Την ώρα που το φως της ημέρας άρχιζε διστακτικά να απλώνεται, έσβησε αθόρυβα ένας άνθρωπος που είχε μάθει να δουλεύει πάντα μακριά από τον θόρυβο, με σεβασμό και γνώση, με σκυμμένο κεφάλι, με το βλέμμα προσηλωμένο στο μάρμαρο και την πέτρα που τόσο πολύ αγαπούσε. Ο Γρηγόρης Διαμαντόπουλος δεν είναι πια ανάμεσά μας. Κι όμως, η απουσία του δεν μοιάζει με κενό· μοιάζει με βαριά σιωπή σε εργοτάξιο που ξαφνικά σταμάτησε να ακούγεται το γνώριμο χτύπημα του σφυριού.

Ο Γρηγόρης υπήρξε για δεκαετίες στυλοβάτης της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας στην Αιτωλοακαρνανία. Μαρμαροτεχνίτης στο επάγγελμα, έμπειρος αρχιτεχνίτης ανασκαφών και αναστηλωτικών έργων, με σπάνια γνώση της πέτρας, άνθρωπος της πράξης, αλλά και της σκέψης, ανήκε σε εκείνη τη γενιά των ανθρώπων που δεν αντιμετώπισαν ποτέ τα μνημεία ως απλή εργασία, αλλά ως ζωντανή παρακαταθήκη. Συνεργάστηκε άψογα και με ήθος με όλους τους προϊσταμένους της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων, με αρχαιολόγους, συντηρητές και μηχανικούς, κερδίζοντας την εκτίμησή τους μέσα από τη συνέπεια, τη σαφήνεια του λόγου και τη βαθιά γνώση του αντικειμένου. Ιδιαίτερη σχέση ανέπτυσσε πάντα με το εργατοτεχνικό προσωπικό, το οποίο φρόντιζε διαρκώς να καθοδηγεί, μεταδίδοντας πρακτικές δεξιότητες, μεθόδους δουλειάς, πρακτική σοφία και επαγγελματικό ήθος. Η τεχνογνωσία του δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα εμπειρίας· ήταν καρπός διαρκούς αναζήτησης. Δεν σταμάτησε ποτέ να μαθαίνει, να ενημερώνεται, να εξελίσσεται, ώστε να μπορεί να ανταποκρίνεται στις αυξημένες απαιτήσεις σύνθετων και απαιτητικών αναστηλωτικών επεμβάσεων.

Η δική μας κοινή πορεία ξεκίνησε στα πρώτα μου βήματα στον νομό, το 2005. Από τότε, ο Γρηγόρης υπήρξε για μένα όχι απλώς συνεργάτης, αλλά σταθερό σημείο αναφοράς. Στα αρχαιολογικά σκάμματα, όπου η συνεργασία μας σφυρηλατήθηκε στην καθημερινότητα του έργου, μέσα στη σκόνη και τη λάσπη της ανασκαφής, στο κρύο και στον παγετό του χειμώνα και στον καύσωνα του καλοκαιριού, έμαθα δίπλα του ότι η αρχαιολογία δεν είναι μόνο επιστήμη· είναι στάση ζωής. Έμαθα πώς οργανώνεται ένα έργο, πώς συντονίζεται το προσωπικό, πώς αντέχεται η δυσκολία, και κυρίως πώς σέβεται κανείς το μνημείο και τους ανθρώπους που το υπηρετούν.

Κορμός αυτής της κοινής μας διαδρομής υπήρξε η αρχαία Πλευρώνα. Για περισσότερα από δώδεκα χρόνια συνεργαστήκαμε στις εκτεταμένες εργασίες αναστήλωσης του τείχους της πόλης και παράλληλα σε δύσκολα και απαιτητικά έργα αποδόμησης και μεταφοράς δομικού υλικού μνημείων που αποκαλύφθηκαν κατά την κατασκευή της Ιόνιας Οδού: από την οχύρωση του λιμανιού της αρχαίας Πλευρώνας στο ταφικό μνημείο ενός εξέχοντος Αιτωλού στρατηγού από το νεκροταφείο της αρχαίας Αλίκυρνας στη θέση «Ρηγαίικα» Μεσολογγίου. Σε κάθε στάδιο, ο Γρηγόρης ήταν εκεί, με λόγο μετρημένο, με βλέμμα καθαρό, με απόλυτη αίσθηση ευθύνης και πάντα καθοδηγητικός.

Κορωνίδα του επαγγελματικού του έργου υπήρξε η καθοριστική συμβολή του στην υποδειγματική αποκατάσταση και αναστήλωση του αρχαίου θεάτρου της Πλευρώνας (2021–2023). Ένα έργο υψηλής τεχνικής και επιστημονικής δυσκολίας, στο οποίο κατέθεσε ό,τι πολυτιμότερο διέθετε: γνώση, εμπειρία, ψυχή. Ακόμη κι όταν τα τελευταία χρόνια η ασθένεια άρχισε να φθείρει το σώμα του, εκείνος δεν αποσύρθηκε. Ψυχή τε και σώματι παρέμενε αφοσιωμένος στο έργο μέχρι την ολοκλήρωσή του. Μαζί περνούσαμε ατελείωτες ώρες αναζητώντας λύσεις, λεπτομέρειες, τρόπους προσέγγισης, με μοναδικό γνώμονα την επιστημονική αρτιότητα και τον σεβασμό στο μνημείο.

Μαζί του, και υπό την καθοδήγηση σπουδαίων στελεχών της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, της Μαρίας Σταυροπούλου-Γάτση, του Λάζαρου Κολώνα, της Ολυμπίας Βικάτου, της Φωτεινής Σαράντη, συγκροτήθηκε στη διάρκεια των ετών μια άρτια και άρρηκτα δεμένη ομάδα έμπειρων εργατοτεχνιτών. Άνθρωποι που διδάχθηκαν από τον Γρηγόρη όχι μόνο την τέχνη της πέτρας, αλλά και το ήθος της δουλειάς. Ζήλος, μεράκι, αφοσίωση, φιλότιμο είναι αξίες που συνεχίζουν να ζουν μέσα από αυτούς.

Ο Γρηγόρης γνώριζε την πέτρα, όπως ελάχιστοι. Την άκουγε, την ένιωθε, την επεξεργαζόταν με τρόπο σχεδόν βιωματικό, δίνοντάς της μορφή και ζωή. Δεν δίσταζε ποτέ να προσφέρει από το υστέρημά του: προσωπικά εργαλεία από το μαρμαράδικό του, χρόνο, κόπο, ακόμη και προσωπικούς πόρους, όταν οι ανάγκες του έργου το απαιτούσαν. Του άρεσαν οι αυτοψίες, οι διαδρομές, η αναζήτηση στο πεδίο. Θυμάμαι ακόμη τις ατέλειωτες ώρες που περπατούσαμε στις χαμηλές βουνοκορυφές του Αρακύνθου, μέσα στην άγρια βλάστηση και στα λαξεύματα του φυσικού βράχου, αναζητώντας τα ίχνη του υδρευτικού αγωγού της αρχαίας Πλευρώνας ή την πορεία του λιθόστρωτου μονοπατιού της «Τουρκόστρατας» στις παρυφές του λόφου που είναι κτισμένη η αρχαία πόλη.

Μέσα σε αυτή τη μακρόχρονη συνύπαρξη, η επαγγελματική συνεργασία μετατράπηκε σιωπηλά σε δεσμό ζωής. Επιστέγασμα της φιλίας μας υπήρξε η βάπτιση του μικρού μου γιου Άγγελου από την κόρη του, Βενετία. Ήταν μια στιγμή που επιβεβαίωσε ότι ο Γρηγόρης δεν ήταν πια απλώς συνοδοιπόρος στα έργα, αλλά άνθρωπος της οικογένειάς μου και εμείς της δικής του.

Πέρα όμως από τον τεχνίτη, υπήρξε άνθρωπος. Αγαπητός σε όλους, η ψυχή της αρχαιολογικής μας «οικογένειας», σημείο αναφοράς και σιωπηλό στήριγμα σε κάθε συλλογική προσπάθεια. Παρών σε κάθε εκδήλωση, με το ζεστό χαμόγελο στα χείλη, τη ζεστασιά και την αυθεντική χαρά για τη συντροφικότητα, καλλιεργούσε γύρω του ένα κλίμα εμπιστοσύνης και οικειότητας. Το σπίτι του ήταν πάντα ανοιχτό, χώρος φιλοξενίας και ανθρώπινης επαφής. Όταν πρωτοήρθα στον νομό, η οικογένειά του δέχτηκε και εμένα σαν παιδί της με αβίαστη γενναιοδωρία και αγάπη. Η σύζυγός του Βούλα και τα τρία τους αξιολάτρευτα παιδιά μοιράζονταν την ίδια αγάπη για τα μνημεία, την ίδια αγωνία να τα βλέπουν να ανασκάπτονται, να αναστηλώνονται, να αναδεικνύονται, ως ζωντανή συνέχεια της μνήμης και της ιστορίας του τόπου. Αυτή η αγάπη που σκόρπισε απλόχερα στη ζωή του επέστρεψε πολλαπλασιασμένη την ημέρα του αποχαιρετισμού του, όταν άνθρωποι από κάθε γωνιά της τοπικής κοινωνίας κατέκλυσαν τον ιερό ναό του Αγίου Αθανασίου στο Μεσολόγγι, για να αποτίσουν τον ελάχιστο φόρο τιμής και να πουν το ύστατο χαίρε, κρατώντας ένα λουλούδι στο χέρι.

Η Αρχαιολογική Υπηρεσία σήμερα είναι φτωχότερη. Έμεινε ορφανή από έναν πολύτιμο συνεργάτη, έναν στυλοβάτη της καθημερινής πράξης και της ευθύνης, από εκείνους που κρατούν όρθια τα έργα όχι με λόγια, αλλά με γνώση, κόπο και συνέπεια. Η απουσία του αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό στα πεδία των ανασκαφών, στους ανθρώπους και στην ίδια τη λειτουργία της Υπηρεσίας. Κι όμως, τα μνημεία της Αιτωλοακαρνανίας φέρουν ανεξίτηλα το αποτύπωμά του· και όσο αυτά θα στέκουν στον χρόνο, θα μαρτυρούν τη διαδρομή, την προσφορά και το ήθος του Γρηγόρη Διαμαντόπουλου.

Για μένα, Γρηγόρη, ο αποχαιρετισμός αυτός είναι περισσότερο ένα μεγάλο ευχαριστώ. Για όσα μου δίδαξες, για όσα μοιραστήκαμε, για τη γενναιοδωρία, την εμπιστοσύνη και τη φιλία σου. Το κενό σου είναι βαρύ. Μα η μνήμη σου θα παραμένει ζωντανή, χαραγμένη στην πέτρα, στα μνημεία και στις καρδιές μας. Στη σύζυγό σου Βούλα και στα παιδιά σου, τη Βάσω, τον Πέτρο και τη Βενετία, εύχομαι ολόψυχα δύναμη και παρηγοριά. Να βρίσκουν κουράγιο στη μνήμη σου και περηφάνια στο έργο και στο ήθος που τους κληροδότησες.

Αἰωνία σου ἡ μνήμη, αγαπημένε μας φίλε, αγαπημένε μας συνεργάτη!

* Γεώργιος Σταμάτης, Αρχαιολόγος

Φιλόλογος στο Γυμνάσιο Θέρμου, Πρόεδρος της Ιστορικής & Αρχαιολογικής Εταιρείας Δυτικής Στερεάς Ελλάδας με έδρα το Αγρίνιο