Άρθρο γνώμης: «Δύο δρόμοι, μία απόφαση»

Γράφει ο  Δρ Ιωάννης Γ. Χατζής *

Τα όσα ακολουθούν δεν είναι μια θεωρητική σύγκριση από απόσταση. Έχοντας υπηρετήσει αρκετά χρόνια στην επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση, αφενός ως εκπαιδευτικός σε ΕΠΑ.Λ. και αφετέρου ως εκπαιδευτής και διευθυντής σε Ι.Ε.Κ. (πλέον Σ.Α.Ε.Κ.), έχω δει και τις δύο δομές "από μέσα". 

Τους μαθητές και τους καταρτιζόμενους, τις δυνατότητες αλλά και τα όρια του καθενός θεσμού, τις αποφάσεις που αποδείχθηκαν σωστές και εκείνες που λήφθηκαν βιαστικά. Καταθέτω, λοιπόν, αυτή τη γνώση και την εμπειρία όχι για να κατευθύνω, αλλά για να βοηθήσω όποιον στέκεται σήμερα μπροστά σε αυτό το δίλημμα να επιλέξει με καθαρό μυαλό. Υπάρχει μια στιγμή, λίγο μετά την αποφοίτηση από το λύκειο, που η ερώτηση "και τώρα τι;" παύει να είναι ρητορική. Για χιλιάδες νέους, και όχι μόνο νέους, η απάντηση δεν περνά από τις πανελλήνιες και τα αμφιθέατρα των Α.Ε.Ι., αλλά από έναν πιο πρακτικό, πιο άμεσο δρόμο. 

Την επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση. Κι εκεί για πολλούς, ξεκινά ένας προβληματισμός που σπάνια συζητείται ανοιχτά. Σ.Α.Ε.Κ. ή ΕΠΑ.Λ.; Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή, γιατί η σύγχυση είναι μεγάλη. Δεν μιλάμε για δύο εκδοχές του ίδιου πράγματος. Μιλάμε για δύο θεσμούς με διαφορετική φύση, διαφορετικό κοινό και διαφορετική "διέξοδο" στην αγορά εργασίας. Τι είναι, λοιπόν, η καθεμία;

 Οι Σχολές Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (Σ.Α.Ε.Κ.) είναι ο διάδοχος θεσμός των Ι.Ε.Κ., η ίδια λογική, αλλά με νέα ονομασία. Απευθύνονται σε κατόχους απολυτηρίου οποιουδήποτε τύπου λυκείου και προσφέρουν αρχική επαγγελματική κατάρτιση. Η φοίτηση διαρκεί συνολικά τέσσερα εξάμηνα θεωρητικής και εργαστηριακής κατάρτισης (έως 1.200 ώρες ειδικότητας συνολικά) και ένα εξάμηνο πρακτικής άσκησης σε χώρο εργασίας. Στο τέλος, και εφόσον περάσει κανείς τις εξετάσεις πιστοποίησης του Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π., λαμβάνει Δίπλωμα Επαγγελματικής Ειδικότητας επιπέδου 5. Είναι τίτλος αναγνωρισμένος τόσο στο εθνικό όσο και στο ευρωπαϊκό πλαίσιο προσόντων, που δίνει μάλιστα, επιπλέον μόρια σε διαγωνισμούς του Α.Σ.Ε.Π. Το ΕΠΑ.Λ. (Επαγγελματικό Λύκειο) είναι, αντίθετα, δομή της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι, με απλά λόγια ένα σχολείο, το γνωστό λύκειο, με τη διαφορά ότι συνδυάζει τη γενική παιδεία με την ειδικότητα. Η φοίτηση διαρκεί τρία χρόνια, τόσο στο ημερήσιο όσο και στο εσπερινό. Αν είναι κανείς ήδη κάτοχος απολυτηρίου οποιουδήποτε τύπου Λυκείου, γράφεται στη Β’ τάξη και παρακολουθεί μόνο τα μαθήματα του τομέαειδικότητας.

 Ο απόφοιτος παίρνει Απολυτήριο - Πτυχίο ειδικότητας επιπέδου 4. Επιλέγοντας να παρακολουθήσει προαιρετικά το "Μεταλυκειακό έτος - τάξη Μαθητείας" για έναν επιπλέον χρόνο, μπορεί να φτάσει και αυτός, μετά από εξετάσεις πιστοποίησης του Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. σε πτυχίο επιπέδου 5. Εδώ είναι η ουσία της επιλογής Αν κάποιος λοιπόν είναι ήδη απόφοιτος λυκείου και θέλει να αποκτήσει γρήγορα μια ειδικότητα και να βγει στην αγορά εργασίας, η Σ.Α.Ε.Κ. είναι ο φυσικός προορισμός. Δεν θα ξανακαθήσει σε θρανίο λυκείου, αλλά θα μπει κατευθείαν σε εξειδικευμένη κατάρτιση, με εξαμηνιαία μαθήματα ειδικότητας, με ορίζοντα δυόμισι ετών, το ανώτερο. Το ΕΠΑ.Λ. έχει νόημα για κάποιον που δεν έχει ακόμη απολυτήριο λυκείου, ή που το έχει αλλά θέλει ένα δεύτερο, πιο επαγγελματικά προσανατολισμένο. 

Μάλιστα για όσους εργάζονται υπάρχει η επιλογή του εσπερινού ΕΠΑ.Λ. Το "εσπερινό" ακολουθεί το ίδιο πρόγραμμα σπουδών με το "πρωινό" και οδηγεί στον ίδιο τίτλο, αλλά με προσαρμοσμένο, μειωμένο ωράριο και απογευματινή-βραδινή λειτουργία, σχεδιασμένο ακριβώς για εργαζόμενους και για όσους, για διάφορους λόγους, δεν ολοκλήρωσαν τον κλασικό σχολικό δρόμο, σταματώντας πριν ολοκληρώσουν το Λύκειο. 

Το εσπερινό προσφέρει μια δεύτερη επαγγελματική ευκαιρία, να αποκτήσει Απολυτήριο Λυκείου και μια ειδικότητα χωρίς να σταματήσεις τη ζωή σου. Υπάρχει και η διάσταση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, που είναι πιο σύνθετη απ' όσο νομίζουμε. Το ΕΠΑ.Λ. δίνει πρόσβαση στις πανελλαδικές εξετάσεις και στο ειδικό ποσοστό θέσεων για Α.Ε.Ι., στρατιωτικές και αστυνομικές σχολές. Αλλά ούτε η Σ.Α.Ε.Κ. κλείνει την πόρτα του πανεπιστημίου. Ο κάτοχος Διπλώματος επιπέδου 5 μπορεί να συνεχίσει σε Α.Ε.Ι. μέσω κατατακτήριων εξετάσεων, διεκδικώντας θέση σε ένα ειδικό ποσοστό, έως 5%, επί των εισακτέων του Τμήματος. Ανατρέξτε αναλυτικά για τις θέσεις στη διεύθυνση:

 https://ieklab.sch.gr/katataktiries/ Πρόκειται, βέβαια, για διαφορετική φιλοσοφία. Το ΕΠΑ.Λ. οδηγεί στο πανεπιστήμιο μέσα από το δρόμο των πανελλαδικών, ενώ η Σ.Α.Ε.Κ. προσφέρει μια "άλλη", αλλά υπαρκτή γέφυρα. Σχολική τάξη ή επαγγελματική εξειδίκευση; Υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά στο ίδιο το πλαίσιο σπουδών, που πρέπει να ειπωθεί καθαρά.

 Το ΕΠΑ.Λ., ως λύκειο, διατηρεί έναν χαρακτήρα σχολικό και ρυθμό σχολικής τάξης, ενώ οι απαιτήσεις μοιάζουν με αυτές που ήδη γνωρίζει ένας μαθητής. 

Η Σ.Α.Ε.Κ. λειτουργεί με εντελώς διαφορετική λογική. Εξαμηνιαία μαθήματα, υψηλότερη εξειδίκευση από το πρώτο κιόλας εξάμηνο, δυνατότητα μάθησης-κατάρτισης σε πραγματικό εργασιακό περιβάλλον και κρίσιμο, πραγματική σύνδεση με τον χώρο εργασίας μέσα από την πρακτική άσκηση. Αξίζει εδώ μια διευκρίνιση όρων, γιατί συχνά γίνεται σύγχυση.

Με το Ν.4763/2020 η Σ.Α.Ε.Κ. εντάσσεται θεσμικά στον πυλώνα της "μεταλυκειακής επαγγελματικής κατάρτισης", ως ξεχωριστή κατηγορία. Επίσης, ο πληθυσμός της Σ.Α.Ε.Κ. είναι αποκλειστικά απόφοιτοι Λυκείου και η δομή της (εξαμηνιαία, εντατική, συνδεδεμένη με την αγορά εργασίας), δίνουν τη δυνατότητα να λειτουργεί ανδραγωγικά και να εφαρμόζει τεχνικές "εκπαίδευσης ενηλίκων", κάτι που το ΕΠΑ.Λ., ως τυπική δομή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, όπου συνυπάρχουν ανήλικοι και ενήλικοι μαθητές, δε μπορεί να εφαρμόσει. Δεν πρόκειται για το ποιο είναι "πιο εύκολο" ή "πιο δύσκολο", αλλά για το τι αναζητά ο καθένας. Για έναν ήδη απόφοιτο λυκείου που θέλει να μπει γρήγορα και ουσιαστικά σε ένα επάγγελμα, η εντατικότητα και ο επαγγελματικός προσανατολισμός της Σ.Α.Ε.Κ. είναι ακριβώς το ζητούμενο. 

Για κάποιον που χρειάζεται ακόμη το πλαίσιο και τον ρυθμό ενός σχολείου, το ΕΠΑ.Λ. προσφέρει αυτή την ασφάλεια. Το ζήτημα των επαγγελματικών δικαιωμάτων Ένα σημείο που συχνά παραβλέπεται, αλλά είναι καθοριστικό, είναι ότι ο τίτλος σπουδών δεν αξίζει μόνο για την "αξία" του στο χαρτί, αλλά για το τι σου επιτρέπει να κάνεις νόμιμα. Το Δίπλωμα επιπέδου 5 της Σ.Α.Ε.Κ., μετά την πιστοποίηση από τον Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π., δίνει στον κάτοχό του επαγγελματικά δικαιώματα στο πεδίο της ειδικότητάς του, δυνατότητα εγγραφής στα αντίστοιχα επαγγελματικά μητρώα (όπου απαιτείται) και μόρια σε διαγωνισμούς του Δημοσίου (ΑΣΕΠ).

 Αντίστοιχα, το πτυχίο ειδικότητας του ΕΠΑ.Λ. κατοχυρώνει κι αυτό επαγγελματικά δικαιώματα στον τομέα του. Εδώ όμως, υπάρχει μια διαφορά που μετράει ιδιαίτερα για όσους βλέπουν τον δημόσιο τομέα. Το Δίπλωμα επιπέδου 5 της Σ.Α.Ε.Κ., ως μεταδευτεροβάθμιος τίτλος, μοριοδοτείται αυτοτελώς ως προσόν στους διαγωνισμούς του Α.Σ.Ε.Π., προσθέτοντας 150 μόρια στον υποψήφιο (βάσει του Π.Δ. 50/2001, όπως ισχύει σήμερα). Το πτυχίο ειδικότητας του ΕΠΑ.Λ., αντίθετα, λαμβάνεται υπόψη ως τίτλος δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και δεν προσφέρει αυτή την πρόσθετη, αυτοτελή μοριοδότηση. Πριν λοιπόν, αποφασίσει κανείς, καλό είναι να ελέγξει στα Επαγγελματικά Περιγράμματα του Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. τι ακριβώς του επιτρέπει η κάθε ειδικότητα, γιατί η σωστή επιλογή ξεκινά από τις δυνατότητες που δίνει το επάγγελμα που ονειρεύεσαι και όχι από τη Σχολή που θα παρακολουθήσεις. Οι παροχές που λίγοι γνωρίζουν 

Εδώ η Σ.Α.Ε.Κ. έχει να επιδείξει ένα πλέγμα παροχών, που για πολλούς, αλλάζει την εξίσωση, ιδίως στις δημόσιες Σ.Α.Ε.Κ. Η φοίτηση είναι δωρεάν στις δημόσιες σχολές, χωρίς δίδακτρα. Η πρακτική άσκηση είναι επιδοτούμενη και ο καταρτιζόμενος λαμβάνει με την ολοκλήρωσή της, επιδότηση ίση με το 80% του κατώτατου ημερομισθίου, με τις σχετικές αποζημιώσεις να ξεπερνούν συχνά τις 3.000 ευρώ για το εξάμηνο. 

Υπάρχει στεγαστικό επίδομα για όσους σπουδάζουν μακριά από τον τόπο κατοικίας τους, με το βασικό ποσό να ξεκινά από τα 1.500 ευρώ και να φτάνει, με προσαυξήσεις και ανάλογα με τα κριτήρια, ακόμη υψηλότερα, υπό οικονομικές προϋποθέσεις. 

Οι καταρτιζόμενοι έχουν δικαίωμα συμμετοχής σε προγράμματα Erasmus+, με δυνατότητα πρακτικής ή κατάρτισης στο εξωτερικό, μια εμπειρία που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν προνόμιο μόνο των πανεπιστημιακών φοιτητών. Τέλος, προβλέπεται έκπτωση στα μέσα μαζικής μεταφοράς, ανάλογα με την περιοχή και τις εκάστοτε ρυθμίσεις. Αυτό το πλέγμα δεν είναι λεπτομέρεια. Για έναν νέο που πρέπει να σταθεί οικονομικά στα πόδια του, η δωρεάν φοίτηση, η αμειβόμενη πρακτική και το στεγαστικό μπορεί να είναι η διαφορά ανάμεσα στο «μπορώ» και στο «δεν γίνεται». 

Η τελική άποψη Η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει "καλύτερη" επιλογή. Υπάρχει η σωστή επιλογή για τον συγκεκριμένο άνθρωπο, στη συγκεκριμένη στιγμή της ζωής του. Το λάθος που βλέπουμε ξανά και ξανά είναι ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με κριτήριο το τι «ακούγεται καλύτερα» ή «τι έκανε ο φίλος μου», κι όχι με βάση δύο απλές ερωτήσεις: Έχω ήδη απολυτήριο λυκείου; και Θέλω να εργαστώ σύντομα ή να κρατήσω ανοιχτό τον δρόμο προς το πανεπιστήμιο; Η επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση έχει για χρόνια αντιμετωπιστεί στη χώρα μας ως "δεύτερη επιλογή". Είναι καιρός να την δούμε ως αυτό που πραγματικά είναι. 

Έναν αξιοπρεπή, παραγωγικό και συχνά πιο ρεαλιστικό δρόμο προς ένα επάγγελμα. Αρκεί η επιλογή ανάμεσα στις δομές της να γίνεται με γνώση, κι όχι στα τυφλά. Γιατί στο τέλος, η σωστή απόφαση δεν είναι αυτή που εντυπωσιάζει. Είναι αυτή που σε βγάζει εκεί που πραγματικά θέλεις να πας. Σημείωση: Το παρόν κείμενο εκφράζει προσωπικές απόψεις, βασισμένες στην εμπειρία μου και από τις δύο δομές, με στόχο να βοηθήσει όσους βρίσκονται μπροστά σε αυτή την επιλογή να αποφασίσουν με περισσότερη γνώση. 

*Δρ Ιωάννης Γ. Χατζής 

Διευθυντής Σ.Α.Ε.Κ. Μεσολογγίου